Γιαννούτσου Δώρα, Εργοθεραπεύτρια SI

Τι είναι παιχνίδι και γιατί είναι σημαντικό;

Ως παιχνίδι μπορούμε να ορίσουμε κάθε αυθόρμητη ή οργανωμένη δραστηριότητα που παρέχει χαρά, διασκέδαση ή ψυχαγωγία. Το παιχνίδι αποτελεί μια από τις σημαντικότερες δραστηριότητες καθημερινής ζωής των παιδιών αφενός γιατί μέσα από αυτό μαθαίνουν και αφετέρου καταλαμβάνει όλο τον ελεύθερο χρόνο τους. Ακόμη, το παιχνίδι είναι σημαντικό επειδή διευκολύνει θετικά την ανάπτυξη και την εξέλιξη του παιδιού. Η σωματική υγεία, η κοινωνικο-συναισθηματική ευεξία και η θετική ψυχική υγεία προωθούνται μέσα από το παιχνίδι. Όταν τα παιδιά παίζουν, βιώνουν νέες εμπειρίες επίλυσης προβλημάτων και αναπτύσσουν τις απαιτούμενες δεξιότητες που τους επιτρέπουν να εξελιχθούν σε υγιείς ενήλικες. Τα τρέχοντα ερευνητικά δεδομένα αποδεικνύουν πως τα παιδιά που συμμετέχουν σε δραστηριότητες παιχνιδιού συχνά αναπτύσσονται γρήγορα, έχουν υψηλότερες επιδόσεις στο σχολείο και αναπτύσσουν υγιείς συνήθειες ως ενήλικες. Συγκριτική έρευνα 11.000 παιδιών έδειξε πως τα παιδιά που συμμετείχαν σε δραστηριότητες παιχνιδιού για τουλάχιστον 15 λεπτά κάθε μέρα, συμπεριφέρονται καλύτερα στην τάξη και μάθαιναν πιο γρήγορα σε σχέση με τα παιδιά που δεν έπαιζαν. Χρησιμοποιώντας της καθημερινές ρουτίνες και δραστηριότητες ενθαρρύνονται η χαρά και η ευτυχία μέσα από τις δραστηριότητες παιχνιδιού αφού δίνουν την ευκαιρία στο παιδί αφενός να παίξει και αφετέρου να ενισχύσει την προσωπική του υγεία και ευεξία.

Πως οι οικογένειες μπορούν μέσω της ανάπτυξης των δεξιοτήτων παιχνιδιού να προάγουν την υγεία και την ευεξία;

Παιδική ηλικία

Το παιχνίδι διδάσκει στα βρέφη, στα νήπια και στα παιδιά προσχολικής ηλικίας πώς να διαχειρίζονται το σώμα τους καθώς και την επίδραση που έχουν οι πράξεις τους στο περιβάλλον. Το παιχνίδι προωθεί την ανάπτυξη και την εξέλιξη του παιδιού μέσω της κίνησης και της εξερεύνησης. Επιπρόσθετα, τα μέλη τα οικογένειας αποτελούν τους πρώτους συμπαίκτες του παιδιού. Πιο συγκεκριμένα:

• Κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών, τα βρέφη απολαμβάνουν τα πολύχρωμα παιχνίδια, τις κουδουνίστρες, το φωνητικό παιχνίδι όπως η ομιλία και το τραγούδι, καθώς και τα παιχνίδια που απαιτούν την κίνηση των χεριών και των ποδιών τους. Έτσι, χρησιμοποιώντας τα παραπάνω μπορείτε να παίξετε με το μωρό σας καθώς αυτό είναι ξαπλωμένο με την πλάτη ή την κοιλιά ή είναι γυρισμένο στο πλάι ή όταν το έχετε στην αγκαλιά σας.
• Όταν τα μωρά μαθαίνουν να αγκαλιάζουν, να πιάνουν και να κάθονται μόνο τους, απολαμβάνουν τα παιχνίδια μπροστά στον καθρέφτη, τις μπάλες όπως και παιχνίδια που απαιτούν ζούληγμα, στοίβαγμα και σπρώξιμο. Ακόμη, τα παιδιά αυτής της ηλικίας είναι ικανά να αλληλεπιδράσουν με παιχνίδια που εμπεριέχουν μουσική και βιβλία. Εναλλακτικά, τα παιχνίδια κατά τη διάρκεια του μπάνιου, προσφέρουν στο παιδί ευχαρίστηση και κάνουν την διαδικασία του μπάνιου ευχάριστη και ταυτόχρονα προσιτή.
• Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται για την επιλογή των παιχνιδιών. Επειδή τα μωρά μαθαίνουν και διασκεδάζουν με το να βάζουν τα παιχνίδια τους στο στόμα, θα πρέπει να είμαστε βέβαιοι για την καταλληλότητα των παιχνιδιών αυτών (π.χ. να μην διαθέτουν μικρά κομμάτια).
• Καθώς τα παιδιά μαθαίνουν να περπατάνε και να τρέχουν, διασκεδάζουν με το κυνηγητό, το κρυφτό, την αναρρίχηση και με το να τραβάνε διάφορα παιχνίδια τα οποία δεν είναι εύκολο να χειριστούν.
• Τα νήπια αναπτύσσουν δεξιότητες λεπτής κινητικότητας όταν ρίχνουν παιχνίδια σε σχισμές (π.χ. πλαστικά νομίσματα σε κουμπαρά) και όταν προσπαθούν να γράψουν χρησιμοποιώντας μαρκαδόρους. Επίσης, χαίρονται όταν παίζουν με βιβλία και με παιχνίδια που βγάζουν ήχο. Ακόμη, σε αυτή την ηλικία ξεκινούν τα παιχνίδια μίμησης (π.χ. χρησιμοποιούν ένα παιχνίδι ως τηλέφωνο ή ως σφυρί).
• Τα παιχνίδια μίμησης και προσποίησης κατά τη διάρκεια της προσχολικής ηλικίας προσφέρουν χαρά στα παιδιά και συνήθως πραγματοποιούνται με την αλλαγή ρούχων στις κούκλες, τις γαντόκουκλες (κουκλοθέατρο), τα αυτοκινητάκια και τα τρενάκια. Ακόμη, τα κατασκευαστικά παιχνίδια όπως τα πάζλ και οι πύργοι αφενός προσφέρουν ευχαρίστηση στα παιδιά και αφετέρου βελτιώνουν τις δεξιότητες που σχετίζονται με τον συντονισμό. Επίσης, τα παιδιά απολαμβάνουν τα παιχνίδια στην παιδική χαρά και τα παιχνίδια ιππασίας. Επιπρόσθετα, επιλέγουν να παίξουν και με παιχνίδια με διαφορετικές υφές όπως με την άμμο και τις δακτυλομπογιές. Τα παιχνίδια της προσχολικής ηλικίας δίνουν στα παιδιά την ευκαιρία να εμπλακούν με τους συνομηλίκους τους και όχι μόνο καθώς και να αναπτύξουν τις απαιτούμενες δεξιότητες επικοινωνίας.

Δημοτικό σχολείο

Η ηλικία του δημοτικού σχολείου είναι πολύ σημαντική όσον αφορά τα παιχνίδια κανόνων και το παιχνίδια συνεργασίας όπως τα αθλήματα. Οι κινητικές δεξιότητες αναπτύσσονται σε μεγάλο βαθμό. Ο συντονισμός τους επιτυγχάνεται και το ενδιαφέρον για την ανάπτυξη των χόμπι είναι αυξημένο. Το παιχνίδι σε αυτή την ηλικία αποτελεί το κύριο μέσο της ανάπτυξης των φιλικών σχέσεων και της εξερεύνησης της μοναδικής προσωπικότητας κάθε παιδιού. Ακόμη, η ισορροπία ανάμεσα στο δομημένο παιχνίδι (ομαδικά παιχνίδια ή αθλήματα) και στο ημιδομημένο παιχνίδι (π.χ. το παιχνίδι της παιδικής χαράς) δίνει ευκαιρίες τόσο για ενεργό όσο και δημιουργικό παιχνίδι.

Χρησιμοποιώντας τις παρακάτω ιδέες, μπορείτε εύκολα και απλά να αναπτύξετε τόσο τις δεξιότητες παιχνιδιού όσο και τη δημιουργικότητα των παιδιών σας:

• Παίξτε επιτραπέζια παιχνίδια και εμπλακείτε σε αθλητικές δραστηριότητες (π.χ. ποδόσφαιρό) μαζί με τα παιδία σας. Έτσι, τα παιδιά σας θα μάθουν να ακολουθούν κανόνες.
• Έχετε σε εμφανές σημείο υλικά χειροτεχνίας έτσι ώστε να εξάψετε το ενδιαφέρον του παιδιού. Ταυτόχρονα ενισχύεται και την δημιουργικότητα του.
• Δώστε ευκαιρίες για εξωσχολικές δραστηριότητες στις οποίες τα παιδιά συμμετέχουν τόσο σε σωματική όσο και δημιουργική εξερεύνηση (π.χ. αθλητικές ομάδες ή καλλιτεχνικές ομάδες).
• Προωθήστε τα δομημένα και τα ημιδομημένα παιχνίδια (π.χ. συμμετοχή σε κάποια σχολική ομάδα ή το παιχνίδι με τα παιδιά της ίδιας γειτονιάς).
• Προτείνετε στο σχολείο να εντάξουν στο πρόγραμμα τους τα διαλλείματα κατά τη διάρκεια των δύσκολων μαθημάτων ως απαραίτητο μέρος του μαθήματος. Η κινητική δραστηριότητα μπορεί να ενισχύσει τόσο τη μάθηση όσο και την θετική συμπεριφορά.
• Όπως ακριβώς και στα διαλείμματα, έτσι και το κινητικό παιχνίδι πριν από την ενασχόληση με την προετοιμασία των εργασιών του σχολείου, μπορούν να προετοιμάσουν το παιδί σας για μάθηση!
• Μην ξεχνάτε πως οι δραστηριότητες παιχνιδιού πρέπει να χαρακτηρίζονται από χαρά! Εάν ξεχάσετε αυτόν τον παράγοντα, τότε το παιχνίδι, δεν είναι πια παιχνίδι.

Γυμνάσιο

Τα πρώτα χρόνια της εφηβείας χαρακτηρίζονται από την ανάπτυξη των κοινωνικών σχέσεων. Οι κοινωνικές σχέσεις αποτελούν το «παιχνίδι» των εφήβων. Οι έφηβοι διασκεδάζουν κάνοντας παρέα με τους συνομήλικούς τους, ακούγοντας μουσική, συζητώντας ή κάνοντας βόλτες. Ο χρόνος που ξοδεύουν με τους φίλους, τους επιτρέπουν να αναπτύξουν κοινωνικές, κινητικές και ψυχικές δεξιότητες. Ακόμη τους επιτρέπει να καταλάβουν τον εαυτό τους και να δοκιμάσουν νέες δεξιότητες σε διαφορετικά περιβάλλοντα χωρίς τη γονική επίβλεψη. Όλα τα παραπάνω, δίνουν την ευκαιρία στους εφήβους να αναπτύξουν την αίσθηση της ευεξίας. Επιπρόσθετα, οι έφηβοι είναι δυνατόν να συμμετέχουν σε εξωσχολικές δραστηριότητες όπως το θέατρο, τη μουσική, την τέχνη, τα αθλήματα, αλλά και σε εθελοντική ή αμειβόμενη εργασία.

Ως γονείς μπορείτε:

• Να ενθαρρύνεται το παιδί σας έτσι ώστε να συμμετέχει σε σχολικές ομάδες και σε εξωσχολικές δραστηριότητες.
• Να εμπλακείτε σε δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου μαζί το έφηβο παιδί σας όπως το τένις ή το ποδήλατο, δραστηριότητες που φέρνουν κοντά τα μέλη της οικογένειας και δίνουν ευκαιρίες επικοινωνίας.
• Να ενημερωθείτε για τα ενδιαφέροντα των παιδιών σας σχετικά με τον κινηματογράφο ή την μουσική έτσι ώστε να συζητήσετε πάνω σε αυτά.
• Σκεφτείτε τις δικές σας συνήθειες και ρουτίνες της καθημερινότητας σας και αν αυτά περιλαμβάνουν σωματικές δραστηριότητες έτσι ώστε να προωθούν μια ισορροπημένη καθημερινότητα δουλείας και παιχνιδιού. Να θυμάστε πως αποτελείται πρότυπο για τα παιδιά σας.

Λύκειο και ενήλικη ζωή

Το παιχνίδι κατά τη διάρκεια του λυκείου προωθεί τη συνεργασία και την ομαδική αλληλεπίδραση. Μέσα από το παιχνίδι, οι μεγαλύτεροι έφηβοι είναι ικανοί να γνωρίζουν καλύτερα τον εαυτό τους και να εντοπίσουν τους κύριους τομείς των ενδιαφερόντων τους. Η πίεση που ασκείται τόσο στο σχολικό όσο και στο κοινωνικό περιβάλλον αφενός δημιουργούν άγχος, αφετέρου δίνουν την αίσθηση του «ανήκειν» και δίνουν την ευκαιρία στους εφήβους να αλλάξουν τους στόχους τους. Ως γονείς είναι σημαντικό να ενθαρρύνεται τα παιδιά σας έτσι ώστε να διατηρήσουν την απαιτούμενη για την ηλικία ισορροπία μεταξύ των σχολικών υποχρεώσεων τους και του ελεύθερου χρόνου. Η ισορροπία των δραστηριοτήτων καθημερινής ζωής προωθεί την υγιή ψυχική και σωματική ανάπτυξη του εφήβου.

• Ενθαρρύνετε τους εφήβους έτσι ώστε να περνούν συγκεκριμένο χρόνο μπροστά στην οθόνη (όπως τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, την τηλεόραση κ.λπ.). Η ενασχόληση με κινητικές δραστηριότητες βοηθούν τα παιδιά να διαχειριστούν προβλήματα όπως η παχυσαρκία και η κατάθλιψη.
• Εντοπίστε ποιες δραστηριότητες ελευθέρου χρόνου ταιριάζουν με τα ενδιαφέροντα και τις δεξιότητες του παιδιού σας. Αναλογιστείτε την προσωπικότητα του παιδιού σας, τις σωματικές δεξιότητες και τα ενδιαφέροντα. Οι σωματικές δραστηριότητες για παράδειγμα μπορεί να μην ενδιαφέρουν το παιδί σας και να προτιμά τις θεατρικές ομάδες οι οποίες απαιτούν λεκτικές και άλλες γνωστικές δεξιότητες.
• Όλες οι ηλικιακές ομάδες απαιτούν υγιεινά και ισορροπημένα γεύματα ως «καύσιμα» για την συμμετοχή στις διάφορες δραστηριότητες.
• Προκειμένου να αποφευχθούν οι τραυματισμοί, να είστε προσεκτικοί με τη ορθή διατήρηση του κατάλληλου προστατευτικού εξοπλισμού όπως τα κράνη. Ακόμη, πριν και μετά από κάθε έντονη δραστηριότητα απαιτούνται διατάσεις.
• Το χαμηλό κόστος και οι εύκολα προσβάσιμες δραστηριότητες όπως το μπάσκετ προσφέρουν ισόβια ανάπτυξη μέσω των ομάδων και του ψυχαγωγικού χαρακτήρα.

Το παιχνίδι βοηθά στην ανάπτυξη του οπτικοκινητικού συντονισμού και της δύναμης όπως επίσης της δημιουργικότητας και των κοινωνικών δεξιοτήτων. Το παιχνίδι επίσης βοηθά στην ανάπτυξη της ευεξίας και αυξάνει τις ικανότητες του παιδιού που σχετίζονται με την εξερεύνηση, την επίλυση προβλημάτων και την δημιουργικότητα. Οι Εργοθεραπευτές αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του φορέα παροχής υγειονομικής περίθαλψης και είναι σε θέση να εκτιμήσουν τις δραστηριότητες παιχνιδιού στο οικογενειακό, το σχολικό και το κοινωνικό περιβάλλον. Ακόμη, ασχολούνται με εκείνους τους τομείς δραστηριοτήτων που προάγουν την υγεία, την ανάπτυξη και την εξέλιξη. Κατέχουν δεξιότητες παρατήρησης, εντοπισμού και ανάπτυξης του παιχνιδιού του εκάστοτε παιδιού. Επίσης, ασχολούνται με την ανάπτυξη υγιών συνηθειών τόσο των παιδιών όσο και των οικογενειών τους έτσι ώστε ολοκληρωθεί επιτυχώς ανάπτυξη του παιδιού προς την ενήλικη ζωή.
Οι Εργοθεραπευτές εκπαιδεύουν τα βρέφη, τα παιδιά και τους ενήλικές σε δραστηριότητες καθημερινής ζωής που οι ίδιοι επιθυμούν, έτσι ώστε να ζουν τη ζωή τους ανεξάρτητοι στον καλύτερο δυνατό βαθμό.

Βιβλιογραφική Αναφορά:

The American Occupational Therapy Association, (2011). TIPS for living life to the fullest, “Building play skills for healthy children & families. www.aota.org

 Γιαννούτσου Θεοδώρα, Εργοθεραπεύτρια SI

Τα παιδιά με αυτιστική διαταραχή συχνά αντιμετωπίζουν προβλήματα στους τομείς Δραστηριοτήτων Καθημερινής Ζωής όπως η κοινωνική συμμετοχή, η εκπαίδευση, το παιχνίδι, ο ύπνος, το μπάνιο, η περιποίηση εαυτού, η χρήση της τουαλέτας, η ένδυση – απόδυση καθώς και η σίτιση. Στη συνέχεια περιγράφονται τα προβλήματα που εντοπίζονται στους τομείς που προαναφέρθηκαν.

Η κοινωνική συμμετοχή αποτελεί τον πρωταρχικό τομέα εκδήλωσης διαταραχών σε παιδιά με αυτισμό. Συχνά τα παιδιά με αυτιστική διαταραχή αντιμετωπίζουν δυσκολίες με την μίμηση, με τις επικοινωνιακές δεξιότητες, την ανταλλαγή ενδιαφερόντων με τους συνομηλίκους τους, με το παιχνίδι προσποίησης και τον ιδεασμό. Επομένως, τα περισσότερα παιδιά με αυτισμό είναι δύσκολο να αναπτύξουν φιλικές σχέσεις δεδομένου ότι οι κοινωνικο-γνωστικές και οι λεκτικές δεξιότητες επηρεάζουν την ικανότητα τους να διαμορφώνουν και να διατηρούν φιλίες (Miller-Kuhaneck, 2015).

Οι εκπαιδευτικές ανάγκες των παιδιών με αυτιστική διαταραχή δεν είναι δυνατό να κατηγοριοποιηθούν, καθώς προκύπτουν από την αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων. Παρόλα αυτά, είναι δυνατό να δημιουργηθούν εκπαιδευτικά προγράμματα μέσα στα οποία το κάθε παιδί, ανάλογα με τις δυσκολίες του, να μπορέσει να αναπτύξει τις απαιτούμενες δεξιότητες και να αυτονομηθεί. Η πλήρης συμμετοχή στις σχολικές εργασίες, η συμμετοχή μέσα στην τάξη και σε κοινωνικές δραστηριότητες για κάποια παιδιά ενδέχεται να είναι απαραίτητη όπως και η αλληλεπίδραση με το σχολικό περιβάλλον. Ακόμη, κάποια παιδιά με αυτιστική διαταραχή (συνήθως τα παιδιά με μέσο ή ανώτερο νοητικό επίπεδο) είναι ικανά να ενταχθούν πλήρως σε τάξεις σχολείων γενικής εκπαίδευσης, κάποια άλλα λαμβάνουν ειδική εκπαίδευση, ενώ το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών με αυτισμό μπορεί να τοποθετηθούν σε ειδικά κέντρα τα οποία είναι σχεδιασμένα για τις ειδικές εκπαιδευτικές τους ανάγκες (Miller-Kuhaneck, 2015).

Το παιχνίδι των παιδιών με αυτισμό εμφανίζεται άτυπο. Η ασυνήθιστη χρήση αντικειμένων ενδέχεται να περιλαμβάνει ασυνήθιστη οπτική εξερεύνηση, ενασχόληση με συγκεκριμένα αντικείμενα, περιορισμένη ευελιξία και δημιουργικότητα στη χρήση των αντικειμένων καθώς και επαναλαμβανόμενη χρήση αυτών. Πολλές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν σε παιδιά με αυτισμό, επιβεβαιώνουν την εμπλοκή τους αφενός σε εξερευνητικό-αισθητηριακό παιχνίδι αφετέρου περισσότερο διερευνητικό και αισθητικοκινητικό παιχνίδι σε σχέση μετά παιδιά τυπικής ανάπτυξης. Επιπρόσθετα, τα παιδιά με διαταραχή αυτιστικού φάσματος, προσεγγίζουν διαφορετικά το ελεύθερο παιχνίδι, το οποίο μπορεί να παρουσιάζει ορισμένα χαρακτηριστικά του διερευνητικού παιχνιδιού. Επίσης, συχνά επιλέγουν το ατομικό αισθητικοκινητικό καθώς και το λειτουργικό παιχνίδι το οποίο παρατηρείται συχνά σε παιδία τυπικής ανάπτυξης σε παρόμοια μορφή. Οι διαφορές σε αυτές τις δύο ομάδες παιδιών, εντοπίζονται στην ποιότητα καθώς και τη διάρκεια του παιχνιδιού (Miller-Kuhaneck, 2015).

Τα παιδιά με αυτισμό τείνουν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες και στον τομέα του ύπνου καθώς αδυνατούν να αποκοιμηθούν και όταν το καταφέρνουν ξυπνούν νωρίς καθώς δεν μπορούν να παραμείνουν κοιμισμένα. Οι δυσκολίες που σχετίζονται με τον ύπνο είτε με είτε χωρίς το βραδινό ξύπνημα, συχνά σχετίζονται με προβλήματα στις ρουτίνες ύπνου, οι οποίες είναι δύσκολο να αναπτυχθούν κάτω από αυτές τις συνθήκες (Miller-Kuhaneck, 2015).

Το μπάνιο ως δραστηριότητα καθημερινής ζωής, απαιτεί για την ομαλή ολοκλήρωσή της, ανεκτικότητα στις μεταβολές της θερμοκρασίες του νερού καθώς και στα απτικά ερεθίσματα που λαμβάνουμε από αυτό από την ροή του στο δέρμα. Επιπρόσθετα, η ανεκτικότητα στις μυρωδιές του σαμπουάν και των σαπουνιών που χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια του μπάνιου και η ανοχή στη χρήση της πετσέτας και του μπουρνουζιού επιδρούν καταλυτικά στην επιτυχημένη συμμετοχή ενός παιδιού με αυτισμό (Miller-Kuhaneck, 2015).

Η περιποίηση εαυτού και τα έργα της προσωπικής υγιεινής αποτελούν τομείς δραστηριοτήτων που πλήττονται καθώς η συμμετοχή σε αυτούς απαιτεί εκτέλεση συγκεκριμένων προτύπων. Το πλύσιμο των δοντιών, το κόψιμο των νυχιών, το πλύσιμο του προσώπου και των μαλλιών, καθώς και το κόψιμο των μαλλιών αποτελούν, σύμφωνα με το Αισθητηριακό προφίλ (Sensory Profile), τμήματα τα οποία επηρεάζονται από την απτική ευαισθησία και συχνά αναφέρονται ως τομείς τους οποίους τα παιδιά με αυτισμό αντιμετωπίζουν με αμυντικότητα (LaVesser & Hilton, 2010).

Η χρήση της τουαλέτας απαιτεί με τη σειρά της ανοχή σε ερεθίσματα απτικά και ακουστικά όπως το σκούπισμα με το χαρτί της τουαλέτας, τον ήχο του νερού από το καζανάκι καθώς αυτό γεμίζει ή αδειάζει (Miller-Kuhaneck, 2015). Τα παιδιά με αυτισμό συχνά στον τομέα της τουαλέτας αντιμετωπίζουν δυσκολίες λόγω αισθητηριακών διαταραχών (LaVesser & Hilton, 2010).

Η ένδυση και η απόδυση ως δραστηριότητες καθημερινής ζωής απαιτούν ανεκτικότητα στις υφές των υφασμάτων, στις άκρες των υφασμάτων των μανικιών που τρίβονται στο δέρμα, την αίσθηση των ελαστικών ζωνών και την τριβή των ετικετών από τα ρούχα π.χ. στην ραχιαία επιφάνεια του λαιμού (Miller-Kuhaneck, 2015).

Οι δυσκολίες στον τομέα της σίτισης οφείλονται: α) σε στοματοκινητικά ελλείμματα, β) σε διαταραχές της λεπτής κινητικότητας και γ) σε διαταραχές της συμπεριφοράς.

Τα στοματοκινητικά ελλείμματα που παρουσιάζουν τα παιδιά με αυτισμό ενδέχεται να δημιουργήσουν δυσκολίες στη χρήση του κυπέλλου και στο καλαμάκι καθώς επίσης στη διαχείριση των φαγητών και των τροφών μέσα στο στόμα. Από την άλλη πλευρά, οι δυσκολίες που αφορούν τη λεπτή κινητικότητα αφορούν στη διαχείριση των σκευών ή στις συσκευασίες τροφίμων. Επίσης, μπορεί να παρατηρηθούν παιδιά που είτε επιλέγουν πεισματικά συγκεκριμένα σκεύη είτε χρησιμοποιούν τα δάκτυλα τους για να τραφούν και όχι τα κατάλληλα σκεύη διότι όταν χρησιμοποιούν σκεύη φαγητού γίνονται εμφανή τα κινητικά ελλείμματα τους. Ακόμη, η σχέση των παιδιών με το φαγητό επηρεάζεται από τις διαταραχές όσφρησης και γεύσης, οι οποίες μπορεί να οδηγούν στην αποδοχή μιας και μόνο περιορισμένης ομάδας τροφίμων. Ερευνητικά δεδομένα ενισχύουν την άποψη ότι οι διαταραχές αυτού του τύπου οδηγούν κάποια παιδιά με αυτιστική διαταραχή στην επιλογή συγκεκριμένων τροφικών ομάδων (LaVesser & Hilton, 2010).

Επιπλέον, οι διαταραχές σίτισης που αναφέρονται στις βιβλιογραφικές αναφορές και που σχετίζονται με τη συμπεριφορά του παιδιού με αυτιστική διαταραχή η οποία κατά συνέπεια επηρεάζει τη σίτιση, αναφέρονται στον παρακάτω πίνακα (Keen, 2008).

Διαταραχές σίτισης σχετιζόμενες με τη συμπεριφορά
Α. Ανορεξία, κανονική διατροφή, μικρές ποσότητες.
Β. Μικρό εύρος τροφών.
Γ. Οξύ επεισόδιο κατά τη διάρκεια της σίτισης.
Δ. Αποφυγή τροφής, λειτουργική δυσφαγία, εμετός.
Ε. Λήψη μόνο πολτοποιημένης ή ημιστερεάς τροφής. Μεγάλο εύρος τροφών σε είδος/κατηγορία.
ΣΤ. Περιορισμένος αριθμός/ειδών φαγητών, ισχυρές προτιμήσεις σε παρουσίαση και προετοιμασία.
Ζ. Μικρό εύρος φαγητού, άρνηση φαγητού, ακραίος φόβος.
Προσαρμοσμένο από: Keen, D.V. (2008). ‘Childhood autism, feeding problems and failure to thrive in early infancy’, European Child & Adolescence Psychiatry, 17 (4). Steinkopff Verlag, 209-216.

Βιβλιογραφικές Αναφορές:

LaVesser, P. & Hilton, L.C. (2010). Self-care skills for children with an Autism Spectrum Disorder. In M. Miller-Kuhaneck & R. Walting (Eds), Autism, A Comprehensive Occupational Therapy Approach, (3th ed.). United States of America: American Occupational Therapy Association, 427-466.

Keen, D.V. (2008). ‘Childhood autism, feeding problems and failure to thrive in early infancy’, European Child & Adolescence Psychiatry, 17 (4). Steinkopff Verlag, 209-216.

Miller-Kuhaneck H. (2015). Autism Spectrum Disorder. In J. Case-Smith, & J.C. O’ Brien (Εds), Occupational Therapy for Children and Adolescents, (7th ed.). Missouri: Mosby Elsevier, 766-792.

Γιαννούτσου Θεοδώρα, Εργοθεραπεύτρια SI

Το πλαίσιο της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης δημιουργήθηκε από την A. Jean Ayres, εργοθεραπεύτρια, για να εξηγήσει τις συμπεριφορές των παιδιών με μαθησιακές δυσκολίες που δεν μπορούσε να εξηγήσει με τις υπάρχουσες θεωρίες. Στη συνέχεια, εφαρμόστηκε και σε παιδιά με αυτισμό ή άλλες διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές, νοητική υστέρηση, προβλήματα συντονισμού των κινήσεων αλλά και σε προβλήματα συμπεριφοράς. Η θεωρία του πλαισίου ορίζει την αισθητηριακή ολοκλήρωση ως μια νευρολογική διαδικασία μέσω της οποίας ο εγκέφαλος οργανώνει τις αισθήσεις από το περιβάλλον και από το σώμα προκειμένου να είναι ικανό το άτομο να αλληλεπιδρά με το περιβάλλον (Μοροζίνη, 2014). Επιπρόσθετα, η θεωρία του πλαισίου της αισθητηριακής ολοκλήρωσης αναφέρει ότι η ικανοποιητική επεξεργασία και ολοκλήρωση των αισθητηριακών πληροφοριών έχει ως αποτέλεσμα, την εμφάνιση προσαρμοστικών συμπεριφορών οι οποίες αποτελούν ένα σύνολο σκόπιμων συμπεριφορών που καθιστούν ικανά τα άτομα να ανταποκρίνονται κατάλληλα στις προκλήσεις του περιβάλλοντος (Fisher & Murray,1991). Η ανταπόκριση των ατόμων στις περιβαλλοντικές προκλήσεις με ενεργητικό τρόπο, προάγει την παραγωγή αιθουσαίο-ιδεοδεκτικών αισθήσεων οργανώνοντας έτσι τον εγκέφαλο μέσω της λειτουργίας των αισθητηριακών συστημάτων (Τζονιχάκη, 2012). Τα αισθητηριακά συστήματα στα οποία επικεντρώθηκε η Ayres είναι το αιθουσαίο, το ιδιοδεκτικό και το απτικό, τα οποία θεωρήθηκαν από την ίδια βασικά για την περαιτέρω ανάπτυξη των εναπομεινάντων αισθήσεων (όραση, ακοή, γεύση, όσφρηση) (Μοροζίνη, 2014).

Η Ayres και οι συνεργάτες της, μελέτησαν και κατέγραψαν διάφορους τύπους αισθητηριακής δυσλειτουργίας σε παιδιά μεταξύ των οποίων αναφέρονται οι διαταραχές αισθητηριακής ρύθμισης (υπέρ/υποανταπόκριση σε ερεθίσματα, συμπεριφορές αναζήτησης ή αποφυγής), η σωματοδυσπραξία, η διαταραχή αμφίπλευρης ολοκλήρωσης και διαδοχικότητας, οι δυσκολίες σωματαισθητηριακής επεξεργασίας απτικών και ιδιοδεκτικών ερεθισμάτων και η αισθουσαία δυσλειτουργία (Μοροζίνη, 2014).

Η θεραπεία που βασίζεται στην αισθητηριακή ολοκλήρωση πραγματοποιείται σε ειδικά δομημένα αλλά και ευέλικτα περιβάλλοντα, εξοπλισμένα με ειδικό εξοπλισμό ο οποίος με την κατάλληλη χρήση από τους εργοθεραπευτές, παρέχει τα κατάλληλα ιδιοδεκτικά, αιθουσαία και απτικά ερεθίσματα μέσα από το πλαίσιο του παιχνιδιού (Μοροζίνη, 2014).

Πιο συγκεκριμένα, οι δραστηριότητες αισθητηριακής ολοκλήρωσης βοηθούν τα υπερκινητικά παιδιά με τους ακόλουθους τρόπους:

• Μέσω των δραστηριοτήτων τα υπερκινητικά παιδιά λαμβάνουν τα ερεθίσματα που έχουν ανάγκη. Κάποια παιδιά για παράδειγμα έχουν αυξημένη ανάγκη για απτικά ερεθίσματα, τα οποία και αναζητούν μέχρι να τα εκλάβουν.
• Τα ερεθίσματα που λαμβάνονται από αυτές τις δραστηριότητες δίνουν στα παιδιά ερεθίσματα τα οποία τα βοηθούν να διοχετεύσουν την ενέργεια τους και μέσω αυτού καταφέρνουν να συγκεντρωθούν. Για παράδειγμα, όπως για μας είναι πιο εύκολο να συγκεντρωθούμε όταν κουνάμε νευρικά το πόδι μας ενώ διαβάζουμε ή παρακολουθούμε μια ομιλία, έτσι και τα υπερκινητικά παιδιά καταφέρνουν να συγκεντρωθούν όταν έχουν βάρος σε κάποιο μέρος του σώματος τους.
• Επιπρόσθετα, βοηθούν στην οργάνωση του εγκεφάλου. Αφενός, επιτυχγάνεται η ευόδωση των αισθητηριακών συστημάτων όπως του αιθουσαίου συστήματος, το οποίο σχετίζεται με την ισορροπία και την αντίληψη του χώρου και αφετέρου η ταυτόχρονη λειτουργία διαφορετικών τμημάτων του εγκεφάλου. Κάποιες δραστηριότητες όπως τα πηδηματάκια βοηθούν στην ευόδωση του ιδιοδεκτικού συστήματος το οποίο μας πληροφορεί για τη θέση των μελών στο χώρο αλλά και τη μεταξύ τους σχέση.

Στην συνέχεια προτείνονται 25 δραστηριότητες Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης που μπορούν να εφαρμοστούν σε παιδιά με υπερκινητικότητα:
1. Τραμπολίνο.
2. Παίξτε διελκυστίνδα.
3. Κάντε σφιχτές αγκαλιές.
4. Περπατήστε με τα χέρια.
5. Κάντε πους απς στον τοίχο.
6. Φορέστε ένα φορτωμένο σακίδιο ή ένα βαρύ γιλέκο.
7. Καθίστε σε μια μπάλα pilates για να κάνετε δραστηριότητες στο τραπέζι.
8. Κάντε κούνιες.
9. Παίξτε με μαλακά μπαλάκια τύπου anti-stress.
10. Μασήστε τσίχλα ή επιλέξτε κάτι παρόμοιο.
11. Πιείτε αναψυκτικά ή smoothies με καλαμάκι.
12. Γίνετε σάντουιτς χρησιμοποιώντας τις κουβέρτες.
13. Κουβαλίστε βαριά αντικείμενα.
14. Χρησιμοποιήστε παιχνίδια στριφογυρίσματος (sit & spin).
15. Σπρώξτε βαριά κουτιά.
16. Παίξτε παιχνίδια εναλλαγής με το καλάθι της μπουγάδας (ο ένας σπρώχνει το καλάθι ενώ ο άλλος σπρώχνει το καλάθι και εναλλάξ).
17. Κάντε μασάζ.
18. Παίξτε κάνοντας δουλειές στον κήπο χρησιμοποιώντας τις τσουγκράνες, το φτυάρι ή το σκαλιστήρι.
19. Φτιάξτε ένα έλκυθρο για να μεταφέρετε διάφορα αντικείμενα μέσα ή έξω από το σπίτι.
20. Επιλέξτε τραγανές τροφές.
21. Πηδήξτε στο κρεβάτι ή στον καναπέ.
22. Παίξτε παιχνίδια κρυμμένου θησαυρού με τα αντικείμενα που θα κρύψετε κάτω από βαριές κουβέρτες ή παπλώματα.
23. Γεμίστε ένα φορτηγάκι με χαλίκια ενυδρείου και παίξτε με αυτό (κρυμμένος θησαυρός, μεταφορά των χαλικιών κλπ).
24. Πηδήξτε από μαξιλάρι σε μαξιλάρι! Εναλλακτικά μπορείτε να γεμίσετε μια παπλωματοθήκη με διάφορα μαξιλάρια, τοποθετήστε το σε ένα ασφαλές μέρος του σπιτιού σας προκειμένου να πηδήξετε με ασφάλεια πάνω σε αυτό.
25. Σκαρφαλώστε στον εξολπισμό της παιδικής χαράς (τραμπάλες, καρουζέλ, τσουλήθρες κλπ).
Πρίν εφαρμόσετε όλα τα παραπάνω, σιγουρευτείτε πως τα παιδιά σας γνωρίζουν τους κανόνες ασφαλείας! Ακόμη, ελέγξτε για τις προτιμήσεις τους.
Καλή διασκέδαση!

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Fisher A. & Murray E. (1991). Introduction to Sensory Integration Theory. In A.C Bundy., S.J. Lane, & E.A. Murray, (Εds), Sensory Integration theory and practice. United States of America: F.A. Davis Company, 1-26.

Μοροζίνη, Μ. (2014). Το θεωρητικό υπόβαθρο της Εργοθεραπείας. Διδακτικές σημειώσεις, Βασικές Αρχές Εργοθεραπείας, Αθήνα: Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας, Σχολή Επαγγελμάτων Υγείας και Πρόνοιας, Τμήμα Εργοθεραπείας, 113-131.

Τζονιχάκη, Ι.,(2012). Η θεραπευτική προσέγγιση της αισθητηριακής ολοκλήρωσης στην εργοθεραπεία. Διδακτικές σημειώσεις, ειδικές θεραπευτικές τεχνικές στην Εργοθεραπεία, Αθήνα: Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας, Σχολή Επαγγελμάτων Υγείας και Πρόνοιας, Τμήμα Εργοθεραπείας, 1-59.
http://www.examiner.com/article/25-sensory-integration-activities-for-hyperactive-kids